KAPUSTA BIAŁA
Pochodzenie – Warzywo pochodzące z rejonu Morza Śródziemnego. Początki jej uprawy są odnotowane w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Rzymianie przypisywali jej właściwości uodparniające organizm na działanie alkoholu i dlatego żuli surowe liście przed ucztą, a także między poszczególnymi daniami. W Polsce pierwsze wzmianki o uprawie kapusty głowiastej białej pochodzą z XV wieku.
Opis – Częścią jadalną są duże, zwinięte liście, tworzące głowę. Najsmaczniejsza jest kapusta, której główki są twarde i ciężkie, ponieważ liście takiej kapusty są delikatne i soczyste. Liście wewnętrzne dobrego gatunku kapusty są białe o cienkim unerwieniu, słodkie i delikatne. Głowy o grubych liściach i grubym unerwieniu są gorzkie, gdyż zawierają dużą ilość piekących olejków.
Wartość odżywcza – Bogate źródło witamin i związków mineralnych przy jednocześnie niskiej kaloryczności (30 Kcal). Zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoteny, kwas szczawiowy, prowitaminę A, witaminę B1, B2, B3, B5, B6, C, E i K oraz witaminę U, która jest podstawową substancją w leczeniu wrzodów i dwunastnicy. W 100 g świeżej masy kapusty głowiastej białej znajduje się około 40 mg witaminy C, 46 mg wapnia i 0,3 mg żelaza. Dobrze zakwaszona zachowuje witaminę C w 80 – 90 %.

KAPUSTA CZERWONA
Pochodzenie – Botaniczna odmiana kapusty warzywnej pochodząca z rejonu Morza Śródziemnego. Znana i ceniona w starożytnej Grecji i Rzymie, skąd się rozprzestrzeniła. Obecnie uprawiana jest na całym świecie. W Polsce jej uprawa skupia się przede wszystkim wokół większych miast, a największe spożycie notuje się na Śląsku
Opis – Część jadalną stanowią liście zwinięte w małe lub średnie główki. Liście są twarde i silnie rozwinięte, czerwone lub ciemnoczerwone. Im bliżej głowy, tym mniej barwnika.
Wartość odżywcza – Warzywo to zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoteny, witaminę E, K, H, B1, B2, B3, B5, B6, oraz C. Charakteryzuje się wysoką zawartością antocjanów (grupa związków zwanych bioflawonoidami) – barwników odpowiedzialnych za charakterystyczną barwę kapusty, które wraz z witaminami E, C i beta-karotenem zmniejszają ryzyko powstawania zmian miażdżycowych i rozwoju nowotworów. Jej ukryte walory to działanie odwadniające oraz obniżające ciśnienie krwi.

KAPUSTA WŁOSKA
Pochodzenie – Botaniczna odmiana kapusty warzywnej pochodząca z rejonu Morza Śródziemnego, gdzie jest uprawiana od wieków. Znali i wysoko ją cenili starożytni Grecy i Rzymianie. Do Polski przywiozła ją królowa Bona i jest tu spożywana od czterystu lat.
Opis – Kapusta włoska różni się od pozostałych kapust głowiastych tym, że liście jaj są pomarszczone i pokryte drobnymi pęcherzykowatymi wzdęciami barwy ciemnozielonej. Głowy ma mniejsze i lżejsze od kapusty białej i przewyższa tą ostatnią smakiem i wartością odżywczą.
Wartość odżywcza – Zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, fosfor, karoten, witaminę E, B1, B2, B3, B6, C. Dwa związki zawarte w zielonych liściach kapusty włoskiej (przeciwutleniacze - luteina i zeoksantyna) chronią soczewkę oka przed szkodliwym wpływem UVB i opóźniają powstawanie zaćmy.

KAPUSTA BRUKSELSKA, BRUKSELKA
Pochodzenie – Prawdopodobnie powstała ze skrzyżowania kapusty głowiastej i jarmużu w Belgii w XII wieku, gdzie otrzymała swoją nazwę. Na szerszą skalę rozpowszechniła się w Europie Północno-zachodniej dopiero od XVII wieku, później stała się popularna w USA.
Opis – Brukselka w pierwszym okresie wegetacji tworzy gruby, silnie ulistniony pęd wysokości 70-90 cm. W kątach liści na pędzie głównym wyrasta 70-80 krótkich ulistnionych pędów bocznych, mających kształt główek wielkości orzecha włoskiego, które stanowią część jadalną rośliny. W stanie świeżym dostępna od października do końca stycznia. Po zamrożeniu zachowuje wszystkie walory smakowo-odżywcze.
Wartość odżywcza – Zaliczana jest do warzyw o dużej wartości odżywczej. Zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, chlor, jod, karoten, witaminę E, K, H, B1, B2, B3, B5, B6, C, kwas foliowy. Dzięki dużej ilości witaminy B1 brukselka wzmacnia układ nerwowy. Zawiera najwięcej białka ze wszystkich kapustnych (4,4%). Jest kwasotwórcza, więc nie należy zestawiać jej z daniami mącznymi.

KAPUSTA PEKIŃSKA
Pochodzenie – Roślina z rodziny krzyżowych pochodząca z Chin, gdzie uprawia się ją od końca III wieku. W Europie i Stanach Zjednoczonych zdobyła popularność dopiero w latach trzydziestych ubiegłego stulecia, gdzie od razu stała się cenionym warzywem ze względu na smak i wartości odżywcze. W Polsce znalazła uznanie dopiero w ostatnich latach.
Opis – Główki kapusty pekińskiej są dość luźne, wydłużone, nieco podobne do główek sałaty rzymskiej. Pomarszczone liście mają kształt jajowaty lub łopatkowaty i są barwy żółtozielonej do ciemnozielonej. Liście wewnętrzne są jaśniejsze od zewnętrznych.
Wartość odżywcza – Warzywo to zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, fosfor, fluor, witaminę B1, B2, B3, C. Ponadto cechuje ją bardzo duża zawartość beta-karotenu (prowitaminy A). Pół szklanki pokrojonej kapusty prawie pokrywa dzienne zapotrzebowanie na beta-karoten. Kapusta pekińska zawiera trzykrotnie więcej białka niż kapusty głowiaste (około 1,3%) i dużo cukrów (1,4 – 5,1 %).

KALAFIOR
Pochodzenie – Kalafior jest najmłodszą odmianą botaniczną warzyw kapustnych. Pochodzi z Cypru, dlatego początkowo nazywano go kapustą cypryjską. Znany był w starożytnym Rzymie i Grecji, skąd rozprzestrzenił się na inne kraje. W Polsce kalafior zaczęto uprawiać na przełomie XVI i XVII wieku.
Opis – Kalafior prawdopodobnie stanowi uszlachetnioną formę białego brokuła. Podczas wzrostu wytwarza duży kwiatostan tzw. różę, którego rozgałęzienia, szypuły i pączki kwiatowe są mięsiste i częściowo płonne. Róże mogą być białe, kremowe, zielone. Waga róży kalafiora waha się w granicach od 25 dag do 2 kg, a ich łuk od 7 do 30 cm.
Wartość odżywcza – Kalafior zaliczany jest do cenniejszych warzyw z uwagi na swój skład chemiczny i wartości dietetyczne. Jest smacznym i najłatwiej strawnym warzywem spośród kapustnych, o niskiej wartości kalorycznej (25 Kcal w 100 g kalafiora) oraz niskiej zawartości suchej masy – do 10 %. Warzywo to zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoteny, witaminy: K, B1, B2, B3, B5, B6, C. Poza tym w skład kalafiora wchodzą olejki eteryczne, nadające mu przykry zapach podczas gotowania, w trakcie którego wydziela się siarka. Wg. alergologów, kalafior zalicza się do warzyw nieuczulających.

BROKUŁ
Pochodzenie – Pochodzenie brokuła nie jest dotychczas poznane. Prawdopodobnie pochodzi z Cypru. Był powszechnie uprawiany w starożytnej Grecji i Rzymie. Uprawa brokuła na skalę towarową rozpowszechniła się dopiero w połowie ubiegłego stulecia, gdy w Stanach Zjednoczonych AP wyhodowano odmiany o róży zielonej.
Opis – Podczas wzrostu wytwarza duży, baldachogroniasty kwiatostan zwany różą (lecz mniej zbity niż u kalafiora). W kwiatostanie znajduje się niewiele drobnych pączków kwiatowych, które podczas przechowywania przybierają barwę fioletowobrązową. Róża ma średnicę 8 - 15 cm. Do spożycia, poza różą główną, przeznacza się również róże boczne, wyrastające na bocznych pędach, a także grubą, mięsistą łodygę długości ok. 20 cm (odmierzając od róży głównej w dół).
Wartość odżywcza – Brokuł jest cennym warzywem, zawierającym m. in.: sód, potas, wapń, żelazo, fosfor, chlor, karoten, witaminy: B1, B2, B3, B5, C. Więcej wit. C zawierają tylko liście pietruszki i papryka, a pod względem betakarotenu jest wymieniany na piątym miejscu wśród warzyw zasobnych w ten składnik. Dzięki zawartości sulfofranu (sulforaphane, SGS) posiada właściwości antyrakowe. Ten antyoksydant może być znaczącą pomocą w zapobieganiu ślepocie, ponieważ chroni oczy przed szkodliwym wpływem słonecznych promieni UV.

JARMUŻ, KAPUSTA LIŚCIASTA
Pochodzenie – Jarmuż jest jedną z najstarszych form użytkowych roślin kapustnych i najbardziej zbliżony do kapusty dzikiej, z której się wywodzi. Jego ojczyzną jest rejon Morza Śródziemnego gdzie był znany już w epoce brązu. Jarmuż cenili starożytni Grecy i Rzymianie – uprawiali go jako roślina ozdobna i jadalna. We Francji stał się popularny w XIII wieku. W Polsce zaczęto uprawiać to warzywo dopiero w XVII wieku.
Opis – Częścią jadalną są duże kędzierzawe liście w kolorze od zielonego do ciemnozielonego niekiedy z odcieniem fioletowym. Liście jarmużu mogą być spożywane w stanie świeżym, w postaci surówek lub po ugotowaniu przygotowane podobnie jak szpinak. Nadają się do mrożenia i konserwowania.
Wartość odżywcza – Jarmuż jest bogaty w: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, fosfor, fluor, chlor, jod, karoteny, witaminę E, H, B1, B2, B3, B5, B6, C. Ze względu na przyswajalność tych składników (lepiej niż z marchwi) szczególnie polecany dzieciom. Lekko zasadotwórczy.

KALAREPA
Pochodzenie – Początki uprawy kalarepy nie są znane. Prawdopodobnie uprawiano jej prymitywne odmiany już w czasach Karola Wielkiego (VIII w.), a pierwsze uprawy w Europie Zachodniej pojawiły się w końcu XVIII wieku..
Opis – W pierwszym roku łodyga wytwarza silne, mięsiste zgrubienie, o kształcie kulistym (średnica do 20 cm), barwy zielonej lub fioletowej, które stanowi część jadalną.
Wartość odżywcza – Kalarepa zawiera m. in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, fosfor, chlor, jod, karoteny, witaminy: B1, B2, B3, B5, B6, C, kwas szczawiowy. Zawartością witaminy C nie ustępuje sokom owoców cytrusowych (100 g w 100 g świeżej masy), a że wg. alergologów, kalarepa zaliczana jest do warzyw nieuczulających, dlatego też zalecana jest w żywieniu małych dzieci. Jednak najbogatszą w witaminy i sole mineralne częścią rośliny są młode liście, które pod względem wartości odżywczych znacznie przewyższają zgrubiałą łodygę.

 

CEBULA ZWYCZAJNA
Pochodzenie – Jedna z najstarszych roślin warzywnych uprawianych przez człowieka - znana od ponad 5000 lat. Ojczyzną cebuli jest prawdopodobnie Azja Środkowa (tereny Indii, Afganistanu, Uzbekistanu, Iranu), skąd przeniosła się do Chin oraz państw w rejonie Bliskiego Wschodu oraz wokół basenu Morza Śródziemnego. Do Europy trafiła za pośrednictwem legionów rzymskich. W Polsce pierwsze wzmianki o jej uprawie spotyka się już w XII wieku, a od XIV w. stała się rośliną powszechnie uprawianą.
Opis – Częścią jadalną rośliny jest podziemna cebula, pokryta łuską, a także część nadziemna, czyli wyrastający z niej szczypior - rurkowate, puste, zielone liście i ukryty wśród nich pęd. Cebula - w zależności od odmiany - ma różne kształty i różną barwę, zarówno zewnętrzną jak i wewnętrzną. Smak cebuli zależy w znacznej mierze od zawartości cukru i olejku eterycznego. W zależności od ilości tych składników rozróżnia się odmiany: słodkie, ostre i średnio ostre.
Wartość odżywcza – Cebula zawiera m.in.: sód, potas, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, jod, karoten, witaminy: E, B1, B2, B3, B5, B6, C. Zielone liście cebuli tzw. szczypior, zawierają więcej witaminy C, B1, B2, PP, karotenu, wapnia i potasu niż liście spichrzowe. Dzięki zawartym w soku fitoncydom ma właściwości lecznicze, przede wszystkim bakteriobójcze. Cebula odkwasza organizm, powoduje spadek cukru we krwi, obniża poziom cholesterolu we krwi i zapobiega tworzeniu się zakrzepów zaś istniejące skrzepy rozpuszcza. Ma również silne działanie moczopędne, a także rozpuszcza i eliminuje mocznik. Dzięki temu jest doskonałym środkiem leczącym reumatyzm, artretyzm i skazę moczanową. Cebula pobudza działanie trzustki i wątroby sprzyjając tworzeniu się i wydalaniu żółci, obniżają ciśnienie krwi i wywierają korzystny wpływ na działalność przewodu pokarmowego. Cebula wzmacnia kości oraz paznokcie. Powoduje, że włosy są piękne, a cera jedwabista. Działa dodatnio na funkcjonowanie serca i tarczycy. Ponadto warzywo to uspokaja nerwy. Wg. alergologów, cebula zalicza się do warzyw nieuczulających.

CZOSNEK POSPOLITY
Pochodzenie – Roślina uprawiana od przeszło 5 tysięcy lat. Ojczyzną czosnku jest Azja Środkowa, skąd rozprzestrzenił się na Bliskim Wschodzie, potem na Bałkanach (rejon Morza Śródziemnego), a następnie w Europie Południowej i Środkowej. Obecnie jest uprawiany prawie wszędzie. Do Polski przywędrował najprawdopodobniej z karawanami kupców wschodnich w średniowieczu.
Opis – Czosnek pospolity jest byliną o charakterystycznym pędzie podziemnym w postaci tzw. główki złożonej z kilku lub kilkunastu pojedynczych "ząbków" okrytych dość twardą łuską - bezbarwną lub o zabarwieniu różowym, fioletoworóżowym lub fioletowym. Ciężar główki waha się od 1,5 do 5 dag.
Wartość odżywcza – Czosnek zawiera m.in.: wapń, mangan, żelazo, cynk, fosfor, chlor, jod, kwas nikotynowy, witaminy: B1, B2, C. Czosnek ma specyficzny, niepowtarzalny ostry zapach i smak wynikający z obecności olejku lotnego, w którym występują organiczne związki siarki (alliina i enzymy), który po roztarciu czosnku zmienia się w bakteriobójczą alliicynę ulegającą zniszczeniu w czasie obróbki termicznej - smażenia, gotowania. W medycynie dobre wyniki daje stosowany przy wzdęciach i zwalczaniu pasożytów przewodu pokarmowego. Ponadto obniża ciśnienie krwi i działa żółciopędnie. Stosowany jest jako lek przeciwko sklerozie.

POR
Pochodzenie – Por w stanie dzikim nie występuje. Pochodzi ze wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego, gdzie znano ją już od przeszło 4,5 tysięcy lat. Starożytni Egipcjanie i Rzymianie bardzo cenili to warzywo. Obecnie pory są rozpowszechnione w całej Europie, również w Polsce, a także w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.
Opis – Roślina ta wyrasta do wysokości 40-90 cm, ma mięsiste liście barwy od jasnozielonej do ciemnozielonej, uformowane u nasady w białe tzw. cebule. Do spożycia przeznacza się prawie całe pory, z wyjątkiem piętki i górnych odcinków. Należy jednak pamiętać, że bardziej delikatne są białe części, natomiast zielone są aromatyczniejsze, dzięki zawartości olejków eterycznych.
Wartość odżywcza – Por ma duże wartości smakowe i odżywcze. Zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, żelazo, cynk, fosfor, chlor, witaminy: E oraz C, niewiele zaś karotenu i witamin z grupy B. Składniki pora przyspieszają krążenie krwi, dlatego też polecany jest szczególnie dla osób prowadzących siedzący tryb życia oraz dzieciom i młodzieży. Warzywo to na właściwości zasadotwórcze. Polecane jest w leczeniu reumatyzmu, ma działanie moczopędne i wzmaga laktację.

SAŁATA SIEWNA, SAŁATA GŁOWIASTA MASŁOWA
Pochodzenie – Sałata pochodzi prawdopodobnie z basenu Morza Śródziemnomorskiego oraz Azji Zachodniej. W starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie znana była już w V w.p.n.e, gdzie w zamożnych domach podawano ją przyprawioną oliwą i octem lub marynowaną. W Polsce znalazła się wraz z włoszczyzną, sprowadzoną przez królową Bonę. Obecnie gatunek ten zaliczany jest w Polsce do najpopularniejszych warzyw i występuje w obrocie handlowym przez cały rok.
Opis – Jest rośliną jednoroczną o krótkim okresie wegetacji rozwijającą się prawidłowo tylko w niezbyt wysokiej temperaturze i tworzącą - bardziej lub mniej uformowane - główki. Wysoka temperatura powoduje przedwczesne wydłużenie się łodygi oraz gorzknięcie liści, co obniża jakość. Sałata dobrej jakości ma listki delikatne, kruche o intensywnym jasnozielonym zabarwieniu. Warzywo to należy przechowywać w pomieszczeniach ciemnych, chłodnych i wilgotnych, co przedłuża jego świeżość.
Wartość odżywcza – Liście sałaty są niskokaloryczne, gdyż zawierają niewiele białka, tłuszczów i cukrów. Zawierają natomiast m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, jod, karoten, prawie wszystkie witaminy (oprócz D i K). W liściach sałaty znajdują się także specyficzne substancje – tyrekininy, które stymulują czynności tarczycy. Ze względu na duże ilości błonnika i kwasu foliowego, zaleca się ją szczególnie osobom cierpiącym na przewlekłe zaparcia oraz kobietom ciężarnym i planującym potomstwo. Sałata działa odkwaszająco na organizm oraz jest ceniona jako warzywo wzmacniające wydzielanie soków trawiennych i pobudzające apetyt, zwiększające ilość wydzielanej żółci i ułatwiające trawienie. Dawniej sałatę uważano przede wszystkim za środek uspokajający i lekko nasenny. Zalecano jedzenie jej w dużych ilościach w stanach nadmiernego pobudzenia nerwowego. Ze względu na działanie uspokajające i antyspazmatyczne, może być używana do łagodzenia kaszlu i problemów oskrzelowych. Sałata odgrywa także leczniczą rolę przy nadciśnieniu i niedomaganiach serca.

SAŁATA KRUCHA, SAŁATA LODOWA
Pochodzenie – Jest jedną z najpopularniejszych na świecie sałat.
Opis – Charakteryzuje się, dużymi, trzykrotnie większymi od sałaty głowiastej główkami (ważących nawet do 1 kg) uformowanych z zwartych, chrupkich, szklistych, jędrnych liści. Dodatkową zaletą tej sałaty jest możliwość przechowywania w lodówce przez kilka dni bez straty wartości smakowych. Dobrze znosi transport.
Wartość odżywcza – Zawiera znaczne ilości różnorodnych witamin, m.in.: B1, B2, PP, C i innych składników odżywczych: wapń, fosfor, żelazo, magnez, karoten.

SAŁATA RZYMSKA
Pochodzenie – ze względu na podłużny kształt liści nazwana niegdyś długolistną była prawdopodobnie pierwszą sałatą, jaką sprowadziła do Polski królowa Bona w pierwszej połowie XVI w., jednak szybko jej popularność wyparły inne sałaty. Jest to odmiana botaniczna sałaty, obecnie znana i szeroko rozpowszechniona w wielu krajach świata, głównie w Europie Zachodniej.
Opis – Liście sałaty rzymskiej są sztywne, ciemnozielone (zasobniejsze w witaminy) lub żółtozielone (delikatniejsze w smaku), grube, mięsiste, symetrycznie unerwione, wydłużone, przeważnie gładkie lub lekko pomarszczone, u góry zaokrąglone. Sałata ta tworzy zwarte wydłużone główki wysokości od 16 do 26 cm i ciężarze od 400 do 700 g.
Wartość odżywcza – Sałata rzymska pod względem żywieniowym jest najwartościowszą z sałat. Jej liście zawierają około 7 % suchej masy i mają tylko 16 Kcal/100 g, ale za to dużo błonnika, aminokwasów, białka (1,6 %) i węglowodanów (>2 %). Warzywo to jest bogate w wapń, fosfor, potas, magnez i żelazo — składniki o działaniu odkwaszającym, jak również zawiera duże ilości prowitaminy A, oraz witaminy: B1, B2, C, PP. Jest lekkostrawna.

CYKORIA SAŁATOWA, CYKORIA LIŚCIOWA
Pochodzenie – Cykoria sałatowa pochodzi od gatunku cykoria podróżnik występującego w stanie dzikim w całej Europie oraz w południowi-zachodniej Azji. Była już znana w starożytnej Grecji i Rzymie, ale dopiero od 1850 roku zaczęto ją masowo uprawiać w Belgii, skąd rozprzestrzeniła się do Holandii, Francji, Włoch, Hiszpanii, Anglii, Niemiec, Szwajcarii i do Polski.
Opis – Do spożycia przeznacza się „główki" ściśle zwiniętych liści białej lub jaskrawokremowej barwy o średnicy 3-4 cm, które są pędzone bez dostępu światła w temperaturze 14-16 °C. Liście zazieleniałe pod wpływem światła gorzknieją i stają się niezdatne do spożycia. Jest dostępna na rynku od listopada do kwietniu następnego roku, czyli wtedy, gdy brakuje większości świeżych warzyw.
Wartość odżywcza – Cykoria ma wysokie walory smakowe i odżywcze. Zawiera m.in.: sód, potas, magnez, mangan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, chlor, karoten, witaminy: B1, B2, B3, C i kwas szczawiowy. Dzięki zawartości goryczki – intybiny i włókna – inuliny, wpływa dodatnio na tworzenie się czerwonych ciałek krwi, przewód pokarmowy, wątrobę i nerki. Jest też zasadotwórcza.

SZPINAK ZWYCZAJNY, SZPINAK WARZYWNY
Pochodzenie – Ojczyzną tej rośliny jest dawna Persja (obecnie Turkiestan), skąd Arabowie przywieźli go w średniowieczu ok. IX w. do Hiszpanii. W tym czasie, w pozostałych krajach europejskich nie znalazł większego uznania. Dopiero wiek XIX stał się okresem przełomowym w uprawie szpinaku. Jednak największą popularność zdobył po drugiej wojnie światowej, kiedy to Amerykanie rozpoczęli aktywną reklamę tego mało docenianego warzywa, niezwykle bogatego w różnorodne składniki.
Opis – Do spożycia przeznacza się owalne, okrągło-owalne lub trójkątnie strzałkowate liście o zabarwieniu jasnym do ciemnozielonego. Mogą być one błyszczące lub matowe, lecz najcenniejsze - pod względem biologicznym i smakowym - są wyłącznie liście młode. Liście wyrośnięte są twardsze, mniej smaczne i mają mniejszą wartość odżywczą.
Wartość odżywcza – Warzywo to zawiera dużo składników mineralnych i witamin: sód, magnez, potas (bardzo dużo!), wapń, mangan, żelazo (ponad 10 mg%), kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, witaminy: E, K, B1, B2, B3, B5, B6, C (około 80 mg%), H oraz dwa przeciwutleniacze luteinę i beta-karoten (około 6,8 mg%). Ponieważ zawiera kwas szczawiowy, który w połączeniu z wapniem tworzy nierozpuszczalny związek – szczawian wapnia, nieprzyswajalny przez organizm nie powinien być spożywany przez osoby cierpiące na artretyzm, reumatyzm, wątrobę, nerki.

SZPINAK NOWOZELANDZKI, TRĘTWIAN CZTEROROŻNY
Pochodzenie – Rośnie dziko w Nowej Zelandii, Tasmanii oraz w południowej i zachodniej Australii. Do Europy przywiózł go z Nowej Zelandii w 1771 roku Anglik, Joseph Bans, powracając z podróży dookoła świata z kapitanem Cookiem. We Francji był już bardzo znany w 1820 roku. Atrakcyjność jego wynika z tego, że jest bardzo podobny w smaku do szpinaku i jest dostępny wtedy, kiedy prawdziwego szpinaku brak, to jest w pełni lata, ponieważ jest niewrażliwy na upały.
Opis – Częścią jadalnią są liście jajowato-rombowe, o długości do 10 cm, grube, mięsiste, ciemnozielone. Listki powinny być chłodne, jędrne, przy zgniataniu w garści - lekko trzeszczące. Potrawy ze szpinaku nowozelandzkiego przyrządza się w ten sam sposób, co potrawy ze zwykłego szpinaku. Nadaje się on również do mrożenia.
Wartość odżywcza – Zawiera duże ilości witaminy C i prowitaminy A oraz sole mineralne, zwłaszcza żelazo, wapń i fosfor. Zawiera również kwas szczawiowy. Jest łatwo przyswajalny, zasadotwórczym. Działa przeciwszkorbutowo, przeciwanemicznie, krwiotwórczo, wzmacnia prace serca. Wpływa odmładzająco i dezynfekująco na organizm człowieka. Oczyszcza przewód pokarmowy i wzmaga wydzielanie soku trzuskowego.

ENDYWIA, SZCZERBAK
Pochodzenie – Pochodzi ze wschodnich Indii. Znana i ceniona w starożytnym Rzymie i Grecji. Po raz pierwszy została opisana w XVI wieku, obecnie popularna na zachodzie Europy oraz w Stanach Zjednoczonych.
Opis – Dwuletnia roślina zielona wyglądem przypominająca sałatę, botanicznie spokrewniona z cykorią. W uprawie występują dwie odmiany botaniczne endywii, różniące się budową liści – eskariola o szerokich i falistych oraz – endywia kędzierzawa o postrzępionych i kędzierzawych blaszkach liściowych. Do spożycia przeznacza się liście ciemnozielone, aż do zabarwienia żółtozielonego, tworzące rozetę, nie zwinięte w główkę, gładkie lub kędzierzawe, całobrzegie lub powycinane. Liście mają pikantny gorzki smak ze względu na zawartość inuliny. Część tej goryczki można usunąć przez bielenie rośliny. Po tym zabiegu endywia traci gorycz, staje się krucha i delikatna. Do spożycia przeznacza się jedynie rośliny z pierwszego roku wegetacji.
Wartość odżywcza – Warzywo to zawiera m.in.: sód, potas, wapń, mangan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, jod, karoten, witaminę B1, B2, B3,C.
 

POMIDOR ZWYCZAJNY
Pochodzenie – Pomidor pochodzi ze Środkowej lub Południowej Ameryki, skąd został przywieziony do Europy i rozprzestrzenił się dość szybko na inne kontynenty. Ciekawostką jest, że początkowo był uważany za roślinę trującą i hodowano ją w ogrodach dla celów dekoracyjnych. Dziś pomidor należy do najpopularniejszych warzyw na świecie, bez których nie może się obejść żadna kuchnia.
Opis – Częścią jadalną jest owoc (jagoda) barwy zielonej (w stanie niedojrzałym), różowej, czerwonej lub żółtej (owoc dojrzały), kształtu kulistego o przyjemnym, orzeźwiającym, soczystym miąższu. Spożywa się je w stanie świeżym lub przetworzonym na soki i koncentraty, stanowi też świetny dodatek do wielu napojów i potraw, np. zup, mięs, sosów. Najbardziej wartościowe są odmiany posiadające owoce o jak najmniejszych komorach nasiennych.
Wartość odżywcza – Pomidor jest bardzo odżywczy, zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, witaminy: K, H B1, B2, B3, B5, B6, C, kwas szczawiowy. Zawiera kwas cytrynowy i jabłkowy. Badania ostatnich lat wykazały że pomidor i arbuz są bogatym źródłem aktywnego antyutleniacza lykopenu. Jest to związek bardzo trwały i nie ulega rozkładowi podczas gotowania i konserwowania. W pomidorze występują również, związki hamujące powstawanie rakotwórczych nitrozamin, kwas chlorogenowy i kwas p-kumarynowy. Działanie tych substancji zwalnia procesy starzenia i zmniejsza ryzyko powstawania nowotworów trzustki i szyjki macicy. Spożywanie pomidora zaleca się w dietach przeciw otyłości (owoce są niskokaloryczne oraz przeciwdziałają zaparciom), cukrzycy, chorobach nerek i serca. Działa zasadotwórczo, reguluje trawienie, działa antytoksycznie, lekko moczopędnie i przeczyszczająco. Warzywo to zawiera wiele cennych substancji, które wspomagają nasze serce, ujędrniają skórę, poprawiają samopoczucie. Owoce pomidora są bogate w bromu, który koi nerwy.

PAPRYKA, PIEPRZOWIEC ROCZNY
Pochodzenie – Pierwotnie, papryka rosła w Boliwii, Brazylii, była uprawiana już 2500 lat p.n.e. w Peru. Nasiona tej rośliny do Europy przywiózł - towarzyszący wyprawie Kolumba - hiszpański lekarz Chanca. Od tego momentu papryka szybko rozprzestrzeniła się w Hiszpanii, następnie we Włoszech, w południowej Francji, Turcji i pozostałych krajach bałkańskich, aż po Indie. Do szerokiego rozpropagowania papryki przyczynili się Węgrzy, używający jej od 1526 roku, dla których papryka stała się narodową jarzyną i przyprawą. Czerwona ostra papryka króluje również w kuchni tunezyjskiej.
Opis – Jadalne owoce najczęściej o zielonej, żółtej oraz czerwonej barwie i różnych kształtach: graniastosłupa (regularnego lub wydłużonego) oraz stożka (krótkiego lub wydłużonego). Znane są również odmiany wybarwiające się na fioletowo, czekoladowo, pomarańczowo. Masa owoców od 60 d0 200 g.
Wartość odżywcza – Papryka jest warzywem bogatym w cukry, które występują w postaci glukozy, fruktozy i sacharozy. Owoc papryki zawiera prawie komplet witamin i soli mineralnych. Ma bardzo dużo witaminy C (120-200 mg%), B1 (70 mg%), PP (0,4 mg%), A (630 j.m%) oraz witaminę B1, B2, B6 i E. Świeża papryka zawiera pięć razy więcej witaminy C niż cytryna! i o dziwo, nie rozkłada się ta witamina nawet podczas gotowania, duszenia, smażenia, a nawet podczas odgrzewania. Owoce papryki zawierają też dużo związków mineralnych: potas (190 mg%), fosfor (120 mg%), magnez (12 mg%), wapń (11 mg%), żelazo (0,4 mg%) i inne. Owoce papryki nie tuczą - 100 g papryki dostarcza tylko 24 kalorii. Od zawartości kapsaicyny i związków jej pokrewnych zależy łagodność lub ostrość papryki. Odmiany słodkie mają jej od 0,01 do 0,015%, półostre od 0,018 do 0,5%, a ostre od 0,5 do 1%. Kapsaicyna jest stosowana jako lek przeciwbólowy i rozgrzewający, stosowany zewnętrznie - głównie w balsamach i maściach zmniejszających ból stawów i mięśni. Zwykle jest ona dodawana do specyfików w formie ekstraktu z papryki chili.

OBERŻYNA, BAKŁAŻAN, GRUSZKI MIŁOSNE
Pochodzenie – Pochodzi z tropikalnej Azji, prawdopodobnie z Indii, gdzie uprawiano ją od tysięcy lat. W XIV wieku była rozpowszechniona we Włoszech, gdzie początkowo uprawiano ją jako roślinę ozdobną, uważając roślinę za trującą, a pod koniec XIV wieku stała się rośliną pokarmową. Obecnie uprawiana na Dalekim Wschodzie, nad Morzem Śródziemnym, w Ameryce Środkowej i Chinach. W krajach o ciepłym klimacie rośnie na polach, w regionach o niższej temperaturze rośnie w szklarniach.
Opis – Jadalny owoc (jagoda) ma kształt: jajowaty, kulisty, owalny, gruszkowaty albo cylindryczny, o długości owocu od 5 do 70 cm, średnicy od 2 do 22 cm, wagi od 200 g do 2 kg. Barwa skórki: ciemnofioletowa, brązowa w różnych odcieniach, lub szarozielona. Miąższ ma zabarwienie białe lub jasnozielone.
Wartość odżywcza – Świeży owoc zawiera około 90% wody, niewiele białka i tłuszczu, około 2 % cukrów (głównie glukoza i fruktoza), karoteny, sole mineralne (dużo potasu, wapń i żelazo), witaminę E, B1, B2, PP i C. Niedojrzałe bakłażany zawierają solaninę – trującą substancją, dlatego owoce można spożywać dopiero po ugotowaniu. Bakłażany są bardzo zdrowe - odkwaszają organizm, pomagają w trawieniu tłustych pokarmów. Miąższ bakłażana zawiera substancje obniżające poziom cholesterolu, natomiast ciemnofioletowa, błyszcząca skórka całą masę kwasów organicznych, dzięki którym spożycie tej rośliny zwiększa wolumen stolca. Bakłażany (ze skórką!) podduszone bez użycia tłuszczu działają pobudzająco na wątrobę i pęcherzyk żółciowy.



ZIEMNIAK
Pochodzenie – Ojczyzną ziemniaka jest Ameryka Środkowa. Do Europy przywieziony został w połowie XVI w. przez hiszpańskich konkwistadorów. Początkowo uchodził za egzotyczną roślinę ozdobną uprawianą w królewskich i magnackich ogrodach. Na szerszą skalę zaczęto ziemniaka uprawiać w Anglii, dokąd przywiózł je angielski admirał - sir Francis Drake. Lecz największe zasługi w rozpowszechnianiu tego warzywa miał Francuz Antoine Parmentier, twórca nowych odmian i wielu oryginalnych przepisów kulinarnych. Do Polski trafił dzięki królowi Janowi III Sobieskiemu, który przysłał je z Wiednia królowej Marysieńce jako osobliwość cesarskich ogrodów. Gdy podano je po raz pierwszy w Wilanowie, nie wzbudziły entuzjazmu. Dopiero za panowania Augusta II ziemniak został rozpowszechniony w całym kraju, a na początku XIX wieku uratował większą część ludności od klęski głodu.
Opis – Do spożycia wykorzystuje się bulwy występujące jako podziemna część łodygi służąca roślinie za magazyn składników zapasowych. Bulwy, w zależności od odmiany, mają kształt kulisty, owalny, wydłużony lub spłaszczony. Skórka może przybierać kolor jasnoszary, żółty, czerwony lub fioletowy o różnych odcieniach. Ze względu na czas dojrzewania ziemniaki dzieli się na: wczesne - czas zbioru: czerwiec, lipiec; średniowczesne - czas zbioru: sierpień; średniopóźne - czas zbioru: wrzesień; późne - czas zbioru: październik. Odmiany jadalne klasyfikuje się także wg typów kulinarnych: typ A - odmiany sałatkowe, typ B - odmiany wszechstronnego użytkowania, typ C - odmiany mączyste i dość suche, typ D - odmiany bardzo mączyste i suche (w wielu krajach nie zaliczane do jadalnych).
Wartość odżywcza – Ziemniak zawiera m. in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, siarkę, karoten, witaminy: K, B1, B2, B3, B5, B6, H, C, oraz cukry: fruktozę, sacharozę, skrobię. Spożycie 100 g ziemniaka dostarcza organizmowi 75 Kcal.

 

OGÓREK
Pochodzenie – Ogórek pochodzi z Indii, od dzikich jednorocznych roślin o owocach wielkości śliwki, które po raz pierwszy pojawiły się w okolicach Sahary, a następnie przedostały się do Azji. Do Chin ogórek dostał się około 200 roku p.n.e. W basenie Morza Śródziemnego w czasach starożytnych był już szeroko uprawiany. Rzymscy ogrodnicy uprawiali ogórka jako pnącza przez cały rok w przenośnych koszach, które wystawiano na zewnątrz w zależności od pogody. W Anglii uprawiano ogórka już w czasach Henryka VII, a Kolumb zabrał go ze sobą na swoją wyprawę. Tam w cieplejszym klimacie szybko się rozwinął, a jego uprawy rozprzestrzeniły się na cały świat. Do Europy ogórek trafił w VIII w. z Bizancjum, potem do Niemiec i do Zachodniej Europy. Obecnie jest uprawiany w wielu krajach strefy klimatycznej umiarkowanej i ciepłej, a główni producenci ogórków to Japonia, Turcja, Polska, Holandia, Egipt, Czechy, Słowacja i Węgry.
Opis – Jadalne owoce ogórka są eliptyczne, walcowate, jajowate, wężowe lub okrągłe, proste, mniej lub bardziej wygięte i bardzo różnej wielkości. W zależności od dojrzałości, cienka lub twarda okrywa jest gładka, szorstko owłosiona, brodawkowata, pomarszczona lub nawet kolczasta, zwykle podłużnie prążkowana barwy od ciemno zielonej do bladozielonej lub żółtozielonej i żółtej w stanie dojrzałym. Miąższ jest zwarty, bardzo soczysty, barwy zielonawo do żółtawobiałego o łagodnym, słodkawo aromatycznym, czasem lekko gorzkim smaku. Miąższ ten otacza liczne płaskie podługowato-jajowate nasiona dł. do 1 cm otoczone wodnistymi, szklistymi osłonkami. Najczęściej zjada się ogórka w stanie świeżym jako niedojrzałe, nie w pełni wyrośnięte i zielone. Nadaje się również do kwaszenia, konserwowania lub mrożenia
Wartość odżywcza – Jest rośliną niskokaloryczną, bowiem 100 g tego warzywa dostarcza zaledwie 12 Kcal. Owoc zawiera około 95 % wody, 0,6 % białka, 0,1 % tłuszczu i około 1,5 % cukrów, związki mineralne, głównie wapń, fosfor, magnez, żelazo oraz niewielkie ilości witamin: A, B1, B2 i C. Szczególnie cenne są zasadowe związki mineralne, działające neutralizująco na organizm ludzki przyczyniając się do szybszego usuwania toksyn z organizmu. Nie ma drugiego warzywa, które by tak orzeźwiało i gasiło pragnienie. Stosowany jest w diecie odchudzającej, ponadto działa moczopędnie przyspieszając wydalanie kwasu moczowego z organizmu. Sok z ogórka jest wypróbowanym środkiem na reumatyzm i artretyzm. Wadą tego warzywa jest obecność silnie trującego enzymu – askorbinazy, który natychmiast utlenia kwas askorbinowy, czyli niszczy witaminę C. Nie powinno się więc mieszać w sałatkach ogórka z innymi warzywami. W przeciwieństwie do kiszonego, świeży ogórek jest ciężkostrawny. Wiadomo również, że ma zastosowanie w kosmetyce ponieważ wybiela on cerę, wygładza zmarszczki, łagodzi podrażnienia skóry, ściąga rozszerzone pory, leczy oparzenia słoneczne.

DYNIA OLBRZYMIA, DYNIA ZWYCZAJNA: KABACZEK, CUKINIA, DYNIA MAKARONOWA, PATISON
Pochodzenie – Roślin uprawiana już od ponad 5 tysięcy lat przed naszą erą na terenie południowej części Ameryki Północnej. Warzywo trafiło do Europy za pośrednictwem hiszpańskich żeglarzy, potem rozprzestrzeniło się na inne kontynenty. Mimo, że rodzaj dynia obejmuje 20 gatunków w Polsce uprawiane są dwa: dynia olbrzymia i dynia zwyczajna do której należą kabaczek, cukinia, dynia makaronowa i patison.
Opis – Jadalny owoc dyni jest jagodą fałszywą o różnym kształcie i różnej wielkości, zależnie od odmiany, zrośniętą z dnem kwiatostanu stanowiącego zewnętrzną, mięsistą jego warstwę okrytą twardniejącą - w miarę dojrzewania - niezbyt grubą, zieloną, żółtą lub pomarańczową skórką. Spożywa się zarówno mięsiste ściany zalążni, jak i wysuszone, białe, kremowobiałe lub brunatne nasiona.
Wartość odżywcza – Miąższ dyni jest cennym niskokalorycznym warzywem zawierającym spore ilości witamin: B1, B2, B3, B5, B6, C; składników mineralnych: sód, potas, magnez, wapń, żelazo, fosfor; karoten, kwas foliowy. Dynia działa odkwaszająco na organizm, wpływa dodatnio na procesy trawienia. Nasiona mają również znaczną wartość odżywczą: 42% tłuszczu, białko, lecytyna, żelazo, wapń, cynk i inne.

BURAK ĆWIKŁOWY
Pochodzenie – Został wyhodowany w średniowieczu z buraka dzikiego rosnącego na terenach nadmorskich jako jedna z trzech form buraka korzeniowego. W Polsce burak ćwikłowy był podawany już na stole Władysława Jagiełły. Od tego czasu warzywo to należy w naszym kraju do najpopularniejszych, tak ze względu na walory smakowe, jak i odżywcze.
Opis – Jest warzywem blisko spokrewnionym ze szpinakiem i boćwiną. Nie posiada jednak tak smacznych liści, a jego główną częścią jadalną jest spichrzowy korzeń. Uprawiane są różne odmiany różniące się kształtem, wielkością i intensywnością wybarwienia korzenia. Przyrządza się z niego barszcz, ćwikłę, natomiast ugotowany lub marynowany jest dodatkiem do potraw. Zupa z botwiny czyli z posiekanych w całości (liście, łodygi, korzonki) młodych buraków ćwikłowych, posiada nadzwyczajną wartość odżywczą.
Wartość odżywcza – Korzeń buraka ćwikłowego zawiera m.in.: duże ilości związków cukru, pektyn, sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, karoteny, witaminy: B1, B2, B3, B6, C, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy i szczawiowy). Ze względu na właściwości zasadotwórcze, jest doskonałym dodatkiem do posiłków zakwaszających przewód pokarmowy, głównie do mięsa. Burak ma również zastosowanie przy leczeniu niedokrwistości wynikającej z braku żelaza, anemii oraz nadciśnienia tętniczego. Poza tym pektyny zawarte w buraku regulują krzepnięcie krwi, obniżają poziom cholesterolu i przeciwdziałają miażdżycy. Ze względu na dużą zawartość błonnika korzeń buraka jest dobrym środkiem regulującym pracę przewodu pokarmowego i przeciwdziałającym zaparciom. Wg. alergologów, burak zalicza się do warzyw nieuczulających. Czerwonofioletową barwę nadają mu antocyjany, zwłaszcza betacyjany. Związki te pełnią ważną rolę w profilaktyce nowotworowej. Buraki mają niewielką ilość witaminy B1 i C.

MARCHEW JADALNA
Pochodzenie – Roślina pochodzenia azjatyckiego, znana już w starożytności, lecz wówczas nie miała większego znaczenia w żywieniu, gdyż jej smak daleko odbiegał od smaku dzisiejszej marchwi. Dopiero w XVI wieku po wyhodowaniu odmiany charakteryzującą się lepszym smakiem wprowadzona została do wykwintnej kuchni. Od tego czasu marchew jest podstawową jarzyną we wszystkich kuchniach świata. O ile kapustę nazywa się królową warzyw, to marchew można bez wahania obdarzyć mianem cesarzowej.
Opis – Korzeń marchwi ma długość ok. 35 cm i grubość od 3 do 6 cm, kształt cylindryczny, stożkowaty lub wrzecionowaty o intensywnym czerwonopomarańczowym zabarwieniu.
Wartość odżywcza – Najcenniejszym składnikiem marchwi są  i -karoten, stanowiące źródło witaminy A w organizmie. Ich zawartość w korzeniach waha się w granicach od 8 do 22 mg%. Witamina A zawarta w dużych ilościach w karotenie chroni przed rakiem płuc, gdyż blokuje działanie benzyprenu (związku rakotwórczego zawartego w dymie tytoniowym). Ponadto marchew zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, jod, karoten, witaminy: E, K, H, B1, B2, B3, B5, B6, C, kwasy: owocowe, foliowy, szczawiowy; inozyt, cholinę. Korzeń marchwi, działa wzmacniająco i przeciwanemicznie, reguluje czynności jelit, działa przeciwbiegunkowo, przeczyszczająco oraz gojąco na cały przewód pokarmowy. Oczyszcza także krew. Zawarty w korzeniu olejek eteryczny (olejek lotny) wpływa ujemnie na mięśnie najczęściej występujących pasożytów jelitowych, czyli owsików i glist ludzkich i powoduje ich obumieranie. Nasiona marchwi pomagają w zaburzeniach żołądkowych czy bólach wątroby. W przemyśle perfumeryjnym wykorzystuje się także nasiona marchwi, z których tłoczy się marchwiany olejek, służący jako utrwalacz zapachów. Zaś sok z marchwi chroni środowisko jelit przed rozwojem bakterii gnilnych. Ze względu na dość sporą zawartość różnych witamin i składników mineralnych marchew wzmacnia włosy i paznokcie, nadaje skórze elastyczność (nieoceniony wpływ retinolu), blask oczom, a psychice równowagę. Francuzki mówią o niej, że jest to jeden z najtańszych i najlepszych kosmetyków.

PIETRUSZKA ZWYCZAJNA
Pochodzenie – Pietruszka w stanie dzikim występuje na południu Europy, na wybrzeżach Morza Śródziemnego, najczęściej przy źródłach i na skałach. Od wieków uprawiana w Europie i innych częściach świata jako warzywo. Do Europy Środkowej sprowadził ją Karol Wielki. W Polsce jej uprawa znana jest od końca XVI wieku.
Opis – Wytwarza korzeń palowy długości do 30 cm oraz połyskujące dwu lub trzykrotne pierzaste liście. W uprawie występują dwie odmiany: naciowa, z twardym, niejadalnym korzeniem, której liście wykorzystuje się do celów spożywczych, oraz - najczęściej uprawiana - odmiana korzeniowa, z jadalnymi zarówno korzeniami, jak i liśćmi. Pietruszka, zwłaszcza naciowa jest najpopularniejszym warzywem na świecie. Obie formy zawierają olejki eteryczne, nadające im specyficzny smak i zapach.
Wartość odżywcza – Pietruszka naciowa jest o wiele bogatsza od korzeniowej w składniki odżywcze. Zawiera m.in.: sód, potas, magnez, wapń, żelazo, miedź, fosfor, fluor, chlor, karoten, witaminy: B1, B2, B3, B6, C (178 mg%). Pietruszka korzeniowa natomiast zawiera o wiele mniej tak cennego fosforu, w ogóle nie zawiera sodu, potasu, magnezu, wapnia, żelaza, miedzi, ma mniej witamin i białka (0,8 g w 100 g świeżej masy). Pietruszka ma działanie krwiotwórcze, poprawia krążenie, przeciwdziała pogarszaniu się wzroku, zapobiega krzywicy i szkorbutowi, ma właściwości moczopędne i odtruwające. Starty korzeń pietruszki łagodzi ból po ukąszeniu owadów.

SELER KORZENIOWY
Pochodzenie – W stanie dzikim rośnie w basenie morza Śródziemnego, Europie Zachodniej i Środkowej, zachodniej Azji, południowej Afryce, Etiopii oraz w Ameryce Południowej. W Polsce w stanie dzikim tylko na wyspie Uznam. Jest to halofit rosnący na nadmorskich łąkach i terenach podmokłych, a także solniskach w głębi lądu.
Opis – Rozróżnia się zasadniczo dwie odmiany botaniczne: seler korzeniowy i naciowy, o mięsistych zielonych ogonkach liściowych, które można spożywać na surowo lub gotowane. Jadalną częścią selera korzeniowego jest jego korzeń, choć również i jego nać może być stosowana jako dodatek do wielu potraw, głównie zup.
Wartość odżywcza – Seler zawiera dużo witaminy C, prowitaminę A, witaminy B1, B2, PP, sporo białka, związki żelaza, fosforu, wapnia, potasu, sodu, magnezu. Seler to nie tylko warzywo i przyprawa, ale także cenny lek. Systematycznie spożywany dobroczynnie oddziałowuje na nerki, moczowody i pęcherz oraz wspomaga popęd płciowy. Seler wzmacnia cały układ nerwowy i skutecznie uspokaja. Wspomaga lecznie reumatyzmu i artretyzmu. Warzywo to pobudza apetyt, ułatwia trawienie i przyswajanie składników pokarmowych. Jest często stosowany w kuracjach odchudzających i oczyszczających organizm z toksyn. Seler polecany jest chorym na cukrzycę. Warzywo to połączone z czosnkiem leczy i zapobiega miażdżycy. Odwar z liści z domieszką mleka to stary sposób na złagodzenie infekcji górnych dróg oddechowych i chrypę. Surówka z selera złagodzi ostry stan przemęczenia. Ponadto służy też do wybielania piegów (liście parzy się wrzątkiem i przykłada na skórę). Przy odmrożeniach dobry efekt leczniczy dają kąpiele z łodyg lub obierzyn selera.
 

FASOLA ZWYKŁA
FASOLA WIELOKWIATOWA
Pochodzenie – Nasiona fasoli zwykłej pochodzą z Ameryki południowej, a fasoli wielokwiatowa - z Ameryki Środkowej. W wieki XVI została przywieziona do Hiszpanii i Portugalii, skąd jej uprawa upowszechniła się na cały świat.
Opis – Owocem fasoli jest wydłużony strąk, w którego wnętrzu znajdują się nasiona. Ze względu na wewnętrzną budowę strąka odróżniamy dwie zasadnicze grupy odmian: odmiana włóknista - fasola łuskowa przeznaczona na suche nasiona, odmiana bezwłóknista - fasola szparagowa do spożycia w postaci całych strąków. Kształt i barwa oraz liczba nasion w strąkach są typowe dla poszczególnych odmian.
Wartość odżywcza – Fasola jest bardzo cennym warzywem. Uprawiana na suche nasiona jest najbogatszym źródłem białka roślinnego, którego zawartość waha się w granicach 21,4 – 25,5 %. Jest to białko wysokiej wartości biologicznej. Ponadto w nasionach znajduje się duże ilości soli mineralnych: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, fosfor, fluor, chlor, karoteny, witaminy: B1, B2, B3, B5, B6, C. Zielone i żółte strąki fasoli niskiej (tzw. fasola szparagowa) zawierają substancje o działaniu łagodnie odwadniającym i oczyszczającym płyny ustrojowe. Ma ona właściwości glukokininy, wspiera bowiem działanie insuliny – hormonu trzustki regulującego poziom cukru we krwi. Może jednak tylko partnerować zawartej w organizmie insulinie, czy to tej produkowanej przez trzustkę, czy też dostarczanej w formie zastrzyków. Nie może natomiast zastąpić insuliny w razie braku tego hormonu w organizmie, np. u chorych na cukrzycę.

GROCH SIEWNY
Pochodzenie – Groch w stanie dzikim nie występuje. Jego ojczyzną jest Azja Mniejsza. Uprawiany był już w czasach starożytnych w Grecji, Rzymie, Egipcie. Nasiona grochu znaleziono w osadach z epoki kamiennej na Węgrzech oraz z epoki brązu - w Szwajcarii i we Francji. W Polsce również znany od bardzo dawna.
Opis – Przedmiotem uprawy są dojrzałe, suche, kuliste, elipsoidalne lub walcowate nasiona znajdujące się wewnątrz strąka. Nasiona gładkie zawierają więcej skrobi, natomiast pomarszczone - więcej cukru. Ze względu na kształt wyróżnia się: strąki proste, silnie zgięte, spłaszczone, zakrzywione. Także nasiona mogą mieć różne kształty, różną wielkość i powierzchnię skórki. Groch przeznaczony na nasiona zbiera się wtedy, gdy strąki są już całkowicie wyrośnięte, a nasiona w pełni soczyste. Strąki zbyt wcześnie zebrane zawierają nasiona miękkie i rozpadające się, natomiast zebrane zbyt późno - twarde, mączyste o gorzkim smaku.
Wartość odżywcza – Groch zawiera dużo białka, jest bogaty w różnorodne składniki odżywcze: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, fosfor, chlor, jod, karoteny, kwas foliowy; witaminy: H, E, B1, B2, B3, B5, B6, C. Wg. alergologów, zielony groszek zalicza się do warzyw nieuczulających.

CHRZAN POSPOLITY
Pochodzenie – Ojczyzną tej rośliny jest prawdopodobnie Azja Zachodnia i Bałkany. Stamtąd chrzan rozprzestrzenił się w wielu krajach świata o klimacie umiarkowanym na wszystkich kontynentach. Znano go i ceniono w starożytnym Rzymie i Egipcie, a także w Europie Środkowej już w XII w. Jest to roślina przyprawowa, rosnąca w stanie dzikim (chrzan polny) lub w uprawie (chrzan ogrodowy).
Opis – Spożywa się wyłącznie kłącza, ale można także wykorzystywać liście, głównie do kwaszenia ogórków, kapusty, pomidorów i innych kwaszonek.
Wartość odżywcza – Chrzan ma duże znaczenie smakowe. Charakterystyczny ostry smak korzeni jest spowodowany zawartością izotiocyjanianu allilu – olejku eterycznego powstającego w trakcie enzymatycznej hydrolizy po utarciu chrzanu. Zawiera wiele różnorodnych składników odżywczych, ułatwia trawienie spożywanych pokarmów. Zawiera: błonnik, wapń, mangan, żelazo, cynk, fosfor, chlor, jod, witaminy: B1, B2, B3, C. W przemyśle farmaceutycznym znalazł zastosowanie do produkcji leków przeciwko schorzeniom wątroby i pęcherzyka żółciowego.

FENKUŁ, KOPER WŁOSKI
Pochodzenie – Dwuletnia roślina zielna, czasem bylina, występująca dziko w strefie śródziemnomorskiej, uprawiana od wieków w różnych krajach świata. W Polsce jest hodowana głównie na obszarze południowym, zachodnim i środkowym.
Opis – Istnieje kilka - różniących się od siebie - odmian kopru włoskiego. Owoce kopru włoskiego są wykorzystywane głównie w lecznictwie, czasem jako przyprawa do niektórych gatunków chleba, ciast, marynat, likierów. Jako jarzynę spożywa się specjalne odmiany.
Wartość odżywcza – Roślina lecznicza: zawiera 6% olejków, flawonoidy, związki białkowe, olej tłusty. Działanie: wiatropędnie, przeciwkaszlowo i dezynfekująco na drogi oddechowe, przeciwskurczowo, pobudza wydzielanie żółci i soku żołądkowego. Pobudza apetyt, przyspiesza trawienie. Napar z fenkułu stosuje się w zaburzeniach trawienia (wzdęcia brzucha, kurcze jelit) zwłaszcza u dzieci. Od zawsze ta aromatyczna roślina uważana była za silny afrodyzjak z tego powodu wielkim powodzeniem cieszyła się zupa fenkułowa, chętnie pito sok z fenkułu, wymieszany z mlekiem, miodem i lukrecją. Bulwy fenkułu przyrządzano na jarzynkę, dodawano do różnych potraw, a nasionami aromatyzowano sosy rybne, kiełbasy, zupy, a nawet słodycze.

 

RZODKIEWKA
Pochodzenie – jednoroczna roślina pochodząca z Azji Wschodniej, skąd rozprzestrzeniła się do innych części świata. Hodowana jest głównie w szklarniach, inspektach i ogrodach.
Opis – Częścią jadalną rośliny jest zgrubiały korzeń oraz młode listki. Rzodkiewka swą popularność zawdzięcza nie tylko oryginalnemu smakowi, ale również atrakcyjnemu wyglądowi. Uprawianych jest wiele odmian rzodkiewki różniących się znacznie ostrością smaku, wielkością oraz kształtem i kolorem. Możemy więc spotkać rzodkiewkę czerwoną, czerwono-białą (chyba najpopularniejszą w naszym kraju), a nawet czarną i białą. Miąższ jest biały, a u odmian o skórce ciemnoczerwonej część miąższu jest zabarwiona na czerwono. Rzodkiewkę można chrupać w całości (wspaniale smakują również jeśli delikatnie umoczymy je w majonezie) oraz dodawać startą lub pokrojoną do surówek. Stanowi wtedy doskonały element dekoracyjny, upiększając zielone zwykle sałatki. Nacinając zgrubiałe korzenie rzodkiewki ozdobnie i wkładając je do lodówki, aby utrwalić uzyskany kształt, otrzymujemy piękną dekorację półmisków. Niektórzy także podają rzodkiewkę w odmienny sposób: gotowaną i polaną masłem z tartą bułką.
Wartość odżywcza – Rzodkiewka jest bogata w: sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoten, witaminę B1, B2, B3, B5, B6, C, kwas cytrynowy. Zestawienie w jednym produkcie żelaza, miedzi i manganu może korzystnie wpływać na procesy krwiotwórcze w organizmie, dlatego rzodkiewka jest polecana osobom cierpiącym na niedokrwistość. O rzodkiewce, z racji jej niewielkiej kaloryczności, powinny pamiętać również osoby z nadwagą, stosujące diety odchudzające, 100 g rzodkiewki (7 średnich sztuk) dostarcza bowiem tylko14 Kcal. Młodej rzodkiewce nie należy obrywać listków i łodyżek, które również są źródłem wielu witamin i składników mineralnych.

KUKURYDZA CUKROWA
Pochodzenie – Kukurydza cukrowa, jednoroczna roślina zbożowa, której za ojczyznę uważa sie Amerykę Środkową i Południową. Prawdopodobnie została wyselekcjonowana z kukurydzy pastewnej. Kukurydzę cukrową uprawiali Indianie już przed przeszło pięcioma tysiącami lat. Do Europy dotarła na przełomie XV i XVI wieku, do Polski – w XVIII wieku. Obecnie największymi producentami kukurydzy są: Stany Zjednoczone, Chiny, kraje byłego Związku Radzieckiego oraz kraje położone w rejonie Morza Śródziemnego i Morza Czarnego.
Opis – Częścią jadalną są ziarniaki o zabarwieniu jasnożółtym lub złotożółtym, umieszczone w kolbach o długości 10-20 cm. Ziarna poszczególnych odmian znacznie się między sobą różnią kształtem, zabarwieniem, wielkością, ukształtowaniem powierzchni i konsystencją.
Wartość odżywcza – Zawiera wiele różnorodnych składników odżywczych, m.in.: sód, potas, magnez, mangan, żelazo, miedź, fosfor (dużo), wapń, witaminy: B1, B2, B3, C. Jest cennym źródłem selenu, witaminy E, beta-karotenu, może być stosowana w diecie bezglutenowej.